100 ነጥቦች ስለ ዓባይ ወንዝ
========================
### ክፍል 1፡ ኢትዮጵያና የዓባይ ምንጭ (The Ethiopian Context)
1. ዓባይ በኢትዮጵያ “ጥቁር ዓባይ” (Blue Nile) ተብሎ ይጠራል።
2. የወንዙ ዋና ምንጭ ግሽ ዓባይ (በጎጃም ክፍለ ሀገር) የሚገኝ ምንጭ ነው።
3. ዓባይ ከኢትዮጵያ ተራሮች ተነስቶ 800 ኪሎ ሜትር ያህል በሀገሪቱ ውስጥ ይፈሳል።
4. የኢትዮጵያ ደጋማ ቦታዎች ለዓባይ ወንዝ 85% የሚሆነውን ውሃ ያበረክታሉ።
5. የኢትዮጵያ ነገስታት “የዓባይ ጌቶች” ተብለው በታሪክ ይጠሩ ነበር።
6. ዓባይ በኢትዮጵያውያን ዘንድ እንደ ቅዱስ ወንዝ ይቆጠራል (ከኤደን ገነት እንደሚወጣው ጊዮን)።
7. በጣና ሀይቅ ላይ የሚገኙ ደሴቶችና ገዳማት የዓባይ ታሪክ መገኛዎች ናቸው።
8. ዓባይ የኢትዮጵያን ለም አፈር (Silt) ጠርጎ ወደ ግብፅ ይወስዳል።
9. የኢትዮጵያ ተራሮች ቁልቁለት ወንዙ በከፍተኛ ፍጥነት እንዲፈስ ያደርጉታል።
10. በባህር ዳር አቅራቢያ የሚገኘው ጢስ ዓባይ (Blue Nile Falls) የወንዙ ትልቁ ፏፏቴ ነው።
11. ዓባይ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ለውጭ ወራሪዎች እንደ መከላከያ አጥር ሆኖ አገልግሏል።
12. አፄ ዘርዓ ያዕቆብ ዓባይን በመገደብ ግብፅን የመቅጣት እቅድ እንደነበራቸው ይነገራል።
13. አፄ ምኒልክ የዓባይን ውሃ ለልማት የመጠቀም ፍላጎት ነበራቸው።
14. አፄ ኃይለ ሥላሴ የዓባይ ጥናት እንዲካሄድ የመጀመሪያውን መደበኛ ቢሮ አቋቁመዋል።
15. ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ (GERD) በዓባይ ላይ እየተገነባ ያለ ትልቁ የኤሌክትሪክ ማመንጫ ነው።
16. ዓባይ በኢትዮጵያ የጥበብ ስራዎች (ቅኔና ዘፈን) ውስጥ “ባይባይ” ወይም “አይገደብም” ተብሎ ይወደሳል።
17. ዓባይ ከኢትዮጵያ ድንበር ሲወጣ ወደ ሱዳን ይገባል።
18. የወንዙ ጥልቀትና ፍጥነት ለረጅም ዘመናት በሀገሪቱ ውስጥ ድልድይ ለመስራት አስቸጋሪ አድርጎት ቆይቷል።
19. የዓባይ ሸለቆ (Gorge) በዓለም ላይ ካሉ ጥልቅ ሸለቆዎች አንዱ ነው።
20. የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን ዓባይን (ጊዮንን) በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ታሪክ ውስጥ ታከብራለች።
### ክፍል 2፡ የጥንት ግብፃውያንና ዓባይ (The Egyptian Context)
21. ግብፃውያን ዓባይን “ሀፒ” (Hapi) በሚል አምላክ ይመስሉታል።
22. “ግብፅ የዓባይ ስጦታ ናት” (Egypt is the gift of the Nile) የሚለው አባባል የታወቀ ነው።
23. ግብፃውያን የወንዙን የጎርፍ ወቅት (Flooding) ተከትለው እርሻቸውን ያርሳሉ።
24. ጥንታዊ ግብፅ ስልጣኔዋ የተገነባው በዓባይ ዳርቻ ብቻ ነው።
25. ግብፃውያን የዓባይን ምንጭ አያውቁትም ነበር፤ ከሰማይ የወረደ ይመስላቸው ነበር።
26. የፒራሚድ ግንባታ ድንጋዮች በዓባይ ወንዝ ላይ በመርከብ ይጓጓዙ ነበር።
27. ግብፃውያን የወንዙን ከፍታ ለመለካት “ኒሎሜትር” (Nilometer) የተባለ መሳሪያ ይጠቀሙ ነበር።
28. በግብፅ የዓባይ ጎርፍ ካልመጣ ረሃብና ድርቅ ይከሰታል።
29. ዓባይ ለግብፃውያን የትራንስፖርትና የንግድ መስመር ነው።
30. ጥንታዊ የግብፅ የቀን አቆጣጠር በዓባይ ጎርፍ ላይ የተመሰረተ ነው።
31. በዓባይ ዳርቻ የሚበቅለው “ፓፒረስ” ለጽሁፍ አገልግሎት ይውል ነበር።
32. ግብፃውያን ወንዙ “ከጨለማው አለም” እንደሚመጣ ያምኑ ነበር።
33. ዓባይ ለግብፃውያን የህይወትና የሞት ምልክት ነው።
34. የወንዙ ደለል (Silt) ለግብፅ መሬት ብቸኛው ማዳበሪያ ነበር።
35. ፈርኦኖች የዓባይን ውሃ የመቆጣጠር ስልጣን እንዳላቸው ያስባሉ።
36. በዓባይ ወንዝ ውስጥ የሚኖሩ አዞዎች በግብፅ እንደ ቅዱስ ይቆጠሩ ነበር።
37. ግብፃውያን ዓባይን “ታላቁ ወንዝ” (Iteru) ይሉታል።
38. የወንዙ ውሃ ለግብፅ ቤተመቅደሶች ንጽህና መጠበቂያ ነው።
39. ግብፃውያን ለዓባይ ወንዝ ምስጋና (Hymn to the Nile) ያቀርባሉ።
40. ዓባይ ባይኖር ግብፅ ወደ በረሃነት ትቀየር ነበር።
### ክፍል 3፡ የግሪክ ፈላስፋዎችና ምንጩን ፍለጋ (The Greeks)
41. የግሪክ የታሪክ አባት ሄሮዶተስ ስለ ዓባይ ምንጭ ብዙ ምርምር አድርጓል።
42. ሄሮዶተስ “ዓባይ ለምን በበጋ ይሞላል?” የሚለው ጥያቄ ግራ ያጋባው ነበር።
43. ግሪኮች ዓባይን “ኔይሎስ” (Neilos) ብለው ይጠሩታል።
44. አሌክሳንደር ዘ ግሬት (ታላቁ እስክንድር) የዓባይን ምንጭ ለማግኘት ፍላጎት ነበረው።
45. ግሪካዊው ኤራቶስቴንስ ዓባይ ከኢትዮጵያ ደጋማ ቦታዎች እንደሚነሳ በትክክል ገምቶ ነበር።
46. ግሪኮች የዓባይ ጎርፍ በኢትዮጵያ ዝናብ ምክንያት እንደሚከሰት አውቀው ነበር።
47. ግሪካዊው ፈላስፋ ታለስ (Thales) የዓባይ ጎርፍ በነፋስ ምክንያት ይመስለው ነበር።
48. ኤስኪለስ (Aeschylus) የተባለው የግሪክ ጸሐፊ ዓባይ ከኢትዮጵያ እንደሚመጣ ጽፏል።
49. ግሪኮች የዓባይን አምላክ እንደ ፂም ያለው ሽማግሌ አድርገው ይስሉታል።
50. ግሪካውያን መልክዓ-ምድር አጥኚዎች የዓባይን ካርታ ለመጀመሪያ ጊዜ ለመሳል ሞክረዋል።
### ክፍል 4፡ አውሮፓውያንና የዓባይ ምንጭ ፍለጋ (The Europeans)
51. አውሮፓውያን ለብዙ ዘመናት “የዓባይ ምንጭ የት ነው?” የሚለው ትልቅ እንቆቅልሽ ነበር።
52. ስፔናዊው ጄሱት ፔድሮ ፓኤዝ (Pedro Páez) እ.ኤ.አ በ1618 ግሽ ዓባይ ደርሶ ምንጩን አይቷል።
53. ፓኤዝ “የዓባይን ምንጭ በማየቴ እጅግ ደስተኛ ነኝ” ሲል ጽፏል።
54. እንግሊዛዊው ጄምስ ብሩስ (James Bruce) በ1770 ግሽ ዓባይ ደርሶ “እኔ ነኝ መጀመሪያ ያገኘሁት” ብሏል።
55. ጄምስ ብሩስ በኢትዮጵያ ለሁለት ዓመታት ቆይቶ ስለ ዓባይ ሰፊ መጽሐፍ ጽፏል።
56. ፖርቹጋላዊው ጄሮኒሞ ሎቦ (Jeronimo Lobo) ስለ ዓባይና ጣና ሀይቅ መረጃ ሰብስቧል።
57. አውሮፓውያን የዓባይን ምንጭ ማግኘት እንደ ትልቅ የሳይንስ ድል ይቆጥሩት ነበር።
58. ዴቪድ ሊቪንግስተን የዓባይን ምንጭ ፍለጋ ወደ መካከለኛው አፍሪካ ተጉዟል።
59. ጆን ሀኒንግ ስፒክ (John Hanning Speke) የነጭ ዓባይን ምንጭ (ቪክቶሪያ ሀይቅ) አግኝቷል።
60. ሪቻርድ በርተን እና ስፒክ ስለ ዓባይ ምንጭ ትልቅ ክርክር ነበራቸው።
61. አውሮፓውያን ለዘመናት የዓባይን ሸለቆ ለማሰስ በወባና በዱር አራዊት ተፈትነዋል።
62. የናፖሊዮን ወታደሮች ግብፅን ሲወርሩ ስለ ዓባይ ጥናት አድርገዋል።
63. አውሮፓውያን የዓባይን ውሃ ለመቀራመት የተለያዩ ስምምነቶችን (ለምሳሌ የ1929 ስምምነት) አድርገዋል።
64. የሮማው ንጉስ ኔሮ (Nero) የዓባይን ምንጭ እንዲፈልጉ ወታደሮችን ልኮ ነበር።
65. ጀርመናዊው ፍሬድሪክ ፎርብስ የዓባይን ሸለቆ ለማሰስ ጥረት አድርጓል።
### ክፍል 5፡ የዓባይ ተፈጥሮና ሳይንሳዊ እውነታዎች
66. ዓባይ በዓለም ላይ ካሉ ወንዞች ረጅሙ ወንዝ ነው።
67. ርዝመቱ በግምት 6,650 ኪሎ ሜትር ነው።
68. ነጭ ዓባይ (White Nile) እና ጥቁር ዓባይ (Blue Nile) ካርቱም (ሱዳን) ላይ ይገናኛሉ።
69. ከካርቱም በኋላ “ታላቁ ዓባይ” (Main Nile) ተብሎ ይጠራል።
70. ዓባይ በ11 ሀገራት ውስጥ ያልፋል (የዓባይ ተፋሰስ ሀገራት)።
71. ወንዙ ወደ ሜዲትራኒያን ባህር ከመግባቱ በፊት “ዴልታ” (Delta) ይሰራል።
72. የዓባይ ውሃ በበረሃ ውስጥ ሺህ ኪሎ ሜትሮችን ሳይደርቅ ይጓዛል።
73. ዓባይ በየዓመቱ 84 ቢሊዮን ሜትር ኩብ ውሃ ይይዛል።
74. የዓባይ ሸለቆ አንዳንድ ቦታዎች ላይ እስከ 1,500 ሜትር ጥልቀት አለው።
75. ወንዙ በጉዞው ውስጥ በርካታ ገባር ወንዞችን (ለምሳሌ ተከዜ እና ባሮ) ይቀበላል።
76. ዓባይ በውስጡ ልዩ የዓሳ ዝርያዎች (እንደ አባይ ሳርፓ) ይገኛሉ።
77. የዓባይ ተፋሰስ ከ300 ሚሊዮን በላይ ህዝብ ይኖሩበታል።
78. ወንዙ በጉዞው ላይ የአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖ ይደርስበታል።
79. በኢትዮጵያ በጋ ሲሆን የዓባይ ውሃ መጠን ይቀንሳል።
80. የዓባይ ደለል ለሱዳንና ለግብፅ ግድቦች መሞላት ፈተና ነው።
### ክፍል 6፡ ፖለቲካና ስምምነቶች
81. በ1902 በኢትዮጵያና በእንግሊዝ መካከል የዓባይ ስምምነት ተፈርሟል።
82. የ1929 እና የ1959 ስምምነቶች ኢትዮጵያን ያላካተቱና ግብፅን የሚጠቅሙ ነበሩ።
83. ኢትዮጵያ እነዚህን የቅኝ ግዛት ስምምነቶች “አልቀበልም” ስትል ቆይታለች።
84. “የዓባይ ተፋሰስ የትብብር ማዕቀፍ” (CFA) በቅርቡ በሀገራቱ ተፈርሟል።
85. የህዳሴ ግድብ ግንባታ በኢትዮጵያ፣ ሱዳንና ግብፅ መካከል ውይይት አስነስቷል።
86. ዓባይ ለአፍሪካ አንድነትና ትብብር ትልቅ አቅም አለው።
87. ውሃን በፍትሃዊነት መጠቀም የዘመኑ ዋና መመሪያ ነው።
88. ግብፅ በዓባይ ላይ ያላትን “ታሪካዊ መብት” ትከራከራለች።
89. ኢትዮጵያ “የተፈጥሮ መብቴን መጠቀም አለብኝ” ትላለች።
90. የዓባይ ፖለቲካ “Hydropolitics” ተብሎ ይጠራል።
### ክፍል 7፡ ተጨማሪ አስደናቂ እውነታዎች
91. ዓባይ በጨረቃ ላይ ሆኖ ይታያል የሚሉ መረጃዎች አሉ።
92. የወንዙ ስም (Nile) “ሴማዊ” ከሆነው “ናሀል” (ሸለቆ) ከሚለው ቃል ሳይመጣ አልቀረም።
93. በዓባይ ሸለቆ ውስጥ ጥንታዊ ቅሪተ አካላት ተገኝተዋል።
94. የዓባይ ወንዝ አቅጣጫውን ለውጦ ያውቃል ተብሎ ይታመናል።
95. ዓባይ የብዙ አእዋፋት ስደት መተላለፊያ መስመር ነው።
96. በዓባይ ዳርቻ ያሉ ከተሞች (ባህር ዳር፣ ካርቱም፣ ካይሮ) በወንዙ ላይ ጥገኛ ናቸው።
97. የወንዙ ውበት ለቱሪዝም ትልቅ መስህብ ነው።
98. ዓባይ ለኢትዮጵያውያን የብሄራዊ ኩራት ምልክት ነው።
99. ወንዙ ለዘላለም እንደሚፈስ “ዓባይ ማደሪያ የለውም” ተብሎ ይገጠማል።
100. ዓባይ – የሰው ልጅ ስልጣኔ የጀመረበትና ወደፊትም የሚቀጥልበት ታላቅ ወንዝ ነው!