የአዲስ አበቤዎች እውነተኛ አጀንዳ እና መልሶቻቸው 

ቦርከና

ከአዲሰ አበቤዎች ድምፅ 
አርታኢ : ሱራፌል ጌታሁን
የፖለቲካል ሳይንስ እና አለም አቀፍ ግኑኝነት መምህር እና ተመራማሪ ጋዜጠኛ እና ፖለቲካል ተንታኝ 

መግቢያ

አዲስ አበባ፣ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ዋና ከተማ፣ በአሁኑ ወቅት በከፍተኛ የፖለቲካ ውዝግብ መሃል ትገኛለች። በልፀግና መራሹ የኢትዮጵያ መንግስት አገራዊ የምክክር መድረክ አቋቋምኩኝ ብሎ ስሞኑን የይስሙላ ጉባዔ  አካሂዷዋል።ይሁንና ይህ ጉባኤ በአጠቃላይ ማለትም በሁሉም  የፖለቲካ ሃይሎች ቅቡልነት አጥቶ እየተንከራተተም ቢሆን 8 ዋና ዋና አጀንዳዎች መረጦ ሰሞኑን  አሳውቆ ነበር በዚህ ጹሑፍ 8 ቱን አጀንዳዎች  እና ከአዲስ አበቤዎች የዘወትር ጥያቄዎች አንጻር እንዴት ይታያል የሚለውን ይዳስሳል ።

ክፍል አንድ፥ የአዲስ አበባ ታሪካዊ ዳራ

1.1 መሠረት እና የመጀመሪያዎቹ ዓመታት (1879–1881)

አዲስ አበባ በህዳር 41879 ዓ.ም ተመሠረተች። ንጉሠ ነገሥት ዳግማዊ ምኒልክ እና እቴጌ ጣይቱ ብጡል ከደጋማው እንጦጦ ተራራ ሥር በሚገኙት የፈለ ውሃ ምንጮች አጠገብ ከተማወዋን መሠረቱ። ከእንጦጦ የተደረገው ሽግግር በከፍታው ቦታ ላይ ከፍተኛ ቅዝቃዜ እና የማገዶ እጥረት በመኖሩ ነበር። እቴጌ ጣይቱ የቦታውን ውበት እና የአየር ሁኔታ ለስላሳነት በማድነቅ ከንጉሠ ነገሥቱ መሬት ጠይቀው መኖሪያቸውን ሠሩ። “አዲስ አበባ” የሚለው ስም የተሰጣት በጣይቱ ሲሆን፣ በአካባቢው በሚገኙት የአበባ ሚሞዛ ዛፎች ውበት ተመስጠው ነው ይላሉ ።

በመጀመሪያዎቹ ዓመታት ከተማዋ ቋሚ ሰፈራ ሳትሆን ወታደራዊ ሰፈርን ትመስል ነበር ይላሉ የታሪክ ተመራማሪዎች ። ማዕከላዊው ትኩረት የንጉሠ ነገሥቱ ቤተ መንግሥት ሲሆን፣ በዙሪያው የወታደሮቹና የባለሟሎቹ መኖሪያዎች ይገኛሉ ነበር። ከተማዋ በመጀመሪያ የሸዋ ግዛት ማዕከል ሆና ካገለገለች በኋላ፣ በ1881 ዓ.ም የዳግማዊ ምኒልክ ዙፋን መውጣት ተከትሎ የንጉሠ ነገሥቱ ዋና ከተማ ሆነች።

1.2  የንጉሠ ነገሥቱ ዋና ከተማ መስፋፋት (1881–1928)

የንጉሠ ነገሥቱ ዋና ከተማ ከሆነች በኋላ፣ አዲስ አበባ በአፍሪካ ውስጥ ካሉት ታላላቅ የከተማ ማዕከላት አንዷ ሆነች። ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ ከግማሽ ሚሊዮን በላይ ህዝብ ያላት ከተማ መሆን ችላለች። ሃያኛው ክፍለ ዘመን ለአዲስ አበባ ከዚህ ቀደም ማንኛውም  ገዥ ካስተዳደረው እጅግ ሰፊ መንግሥት ለመቆጣጠር እና ለመጠበቅ የሚያስችል ቴክኖሎጂያዊ እና ኢኮኖሚያዊ አቅም አበረከተላት። ዘመናዊ የጦር መሣሪያ አዳዲስ ግዛቶችን ለመቆጣጠር አስቻለ፤ የተሻሻሉ የመገናኛ ዘዴዎች መንገዶች፣ የትራንስፖርት መኪኖች፣ ቴሌግራፍ እና ስልክ ማዕከላዊው አስተዳደር ሩቅ የሆነውን ዳርቻ እንዲቆጣጠር አስቻለው። 

በዚህ ወቅት ከተማዋ የተለያየ ዓለም አቀፍ ማህበረሰብን መሳብ የቻለች ሲሆን አርመናውያን፣ ህንዶች፣ ግሪኮች፣ ጣሊያኖች፣ ፈረንሣዮች፣ አረቦች እና ሌሎችም ታሪካዊ መኖሪያዎችን፣ ቤተ መንግሥታትን፣ አብያተ ክርስቲያናትን፣ መስጊዶችን፣ ሐውልቶችን፣ መንገዶችን እና ድልድዮችን ገንብተዋል። ሜርካቶ፣ ከአፍሪካ ትልቁ ክፍት ገበያዎች አንዱ፣ የተመሠረተው በጣሊያኖች ሲሆን፣ የኢትዮ-ጂቡቲ ባቡር መስመር የተሠራው በፈረንሣይ ኩባንያ ነበር።

1.3 የጣሊያን ወረራ እና የድህረ–ጦርነት ልማት (1928–1966)

አዲስ አበባ ከ1928 እሰከ 1933 ዓ.ም ድረስ የጣሊያን ምስራቅ አፍሪካ ዋና ከተማ ሆና አገልግላለች። በዚህ ወቅት ዘመናዊ የድንጋይ ቤቶች ተሠሩ፣ በተለይም በአውሮፓውያን መኖሪያ አካባቢዎች፣ እና ብዙ መንገዶች ተስተካክለው ተነደፉ። ሌሎች ፈጠራዎች በገፋርሳ የውኃ ማጠራቀሚያ መገንባት እና በአቃቂ የሃይድሮ ኤሌክትሪክ ጣቢያ መገንባትን ያካትታሉ።

በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ (በ1910–1922 ጠቅላይ ገዥ፤ በ1922–1966 ንጉሠ ነገሥት) ዘመን ከተማዋ የኢትዮጵያ ትምህርት እና አስተዳደር ማዕከል ሆና መስፋፋቷን ቀጠለች። የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በ1942 ዓ.ም ተመሠረተ፣ እንዲሁም የመምህራን ማሠልጠኛ ኮሌጆች፣ የቴክኒክ ትምህርት ቤቶች፣ ብሔራዊ ቤተ መጻሕፍት እና መዛግብት፣ እና የተለያዩ የባህል ተቋማት ተቋቁመዋል።

1.4 ከተማዋ በዘመናዊቷ ኢትዮጵያ

ዛሬ፣ አዲስ አበባ የፌዴራል መንግሥት፣ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት እና የአፍሪካ ህብረትን እና የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የኢኮኖሚ ኮሚሽን ለአፍሪካን ጨምሮ ትላልቅ ዓለም አቀፍ ድርጅቶች መቀመጫ ናት። በሀገሪቱ ውስጥ ትልቋ ከተማ እና ዋናው የንግድ እና የፖለቲካ እንቅስቃሴ ማዕከል ናት። ማንነቷ ግን በከፍተኛ ሁኔታ አከራካሪ ነው—ከሀገሪቱ የተለያዩ አካባቢዎች በመጡ ኢትዮጵያውያን የተገነባች ከተማ ብትሆንም ፣ አስተዳደሯ ሁሉን አቀፍ ከመሆን ይለቅ ተወዳዳሪ የባለቤትነት እና የውክልና ጥያቄዎች ይነሱባታል ይህም በመሆኑ የወደፊት ዕጣ ፋንታዋ  ከፍተኛ ፈተና ተጋረጠውባታል። 

ክፍል ሁለት፥ አዲስ አበባ እንደ ቻርተር ከተማ

2.1 ሕገ መንግሥታዊ እና ሕጋዊ ማዕቀፍ

አዲስ አበባ በኢትዮጵያ ፌዴሬሽን ውስጥ የቻርተር ከተማ ደረጃን ትይዛለች። የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 49 እንዲህ ይላል፥ “አዲስ አበባ የፌዴራል መንግሥት ዋና ከተማ ትሆናለች” እና “የአዲስ አበባ ነዋሪዎች ሙሉ የራስ ገዝ አስተዳደር ይኖራቸዋል”። ይላል ሆኖም ከተማዋ በአሁኑ ጊዜ የሚተዳደረው በቻርተር አዋጅ ቁጥር 361/95 ነው። እንደ ቻርተር ከተማ፣ በአጠቃላይ በክልል ሕጎች ከሚተዳደሩ ከተሞች የበለጠ የራስ ገዝ አስተዳደር ሊኖራት ይገባል ። ነገር ግን፣ ምሁራን እና አዲስ አበቤዊያን የራስ ገዝ አስተዳደር በተግባር ሙሉ በሙሉ  እንዲፈፀም  በተከታታይ ጥያቄ ቢያቀርቡም ሰሚ ጆሮ አላገኙም ።

2.2 የራስ ገዝ አስተዳደር አያያዥ ችግር

አዲስ አበባ የቻርተር ከተማ ደረጃ ቢኖራትም፣ የአዲስ አበባ የራስ ገዝ አስተዳደር እጅግ ውስን ነው። የከተማዋ መንግሥት አካላት ሙሉ በሙሉ ገለልተኛ አይደሉም። የከተማዋ አስተዳደር በሕገ መንግሥቱም ሆነ በአስተዳደር ቻርተሩ መሠረት ለፌዴራል መንግሥት ተጠያቂ ነው። የከተማዋ ደህንነት ሙሉ በሙሉ በፌዴራል መንግሥት ቁጥጥር ሥር ነው።በሌላ በኩል የአዲሰ አበባ ፓሊስ ኮሚሽን   በዋናነት ለፌዴራል ፖሊስ ኮሚሽን ተጠያቂ ሲሆን በተጨማሪ የከተማዋ ፖሊስ ኮሚሽነር እና ምክትል ኮሚሽነር የሚሾሙት በፌዴራል ሚኒስቴር ነው።

በተጨማሪም፣ የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት በኢትዮጵያ ካሉት የጎሳ ምድቦች ውስጥ ለማይገኙ ሰዎች ማንነት እውቅና አይሰጥም። በዚህም ምክንያት፣ የአዲስ አበባ ነዋሪዎች በጎሳ ያልተገለጹ በመሆናቸው፣ በክልሎች ውስጥ ከሚኖሩ ሰዎች በተለየ፣ ውስን የራስ ገዝ አስተዳደር መብት ተሰጥቷቸዋል።

2.3 የውክልና እጥረት

በአዲስ አበባ ጉዳይ ምናልባትም በጣም ጎለቶ የሚተታዬው ጉዳይ፣ የአዲስ አበባ ህዝብ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ውስጥ 23 መቀመጫዎች ብቻ ቢኖራቸውም፣ በፌዴሬሽን ምክር ቤት ውስጥ ምንም ዓይነት ውክልና የላቸውም ።ይህ በአገሪቱ ክልሎች ውስጥ ከሚኖሩ ሰዎች ጋር ሲነጻጸር ከፍተኛ ልዩነት ያሳያል፤ የክልል ነዋሪዎች በሁለቱም የፓርላማ ምክር ቤቶች ውስጥ ውክልና አሏቸው ።

ይህ የውክልና ክፍተት ለከተማዋ የፖለቲካ ድምጽ ጥልቅ አንድምታ አለው።  ምሁረን እንደገለጹት፣ “የአዲስ አበባ ህዝብ በፌዴሬሽን ምክር ቤት ውስጥ አለመወከሉ በዋና ዋና የፖለቲካ እና ኢኮኖሚ ውሳኔዎች ላይ እንዳይሳተፍ አድርጎታል።” ቻርተሩ ራሱ የተሰጠው ከተማዋን በሚወክለው የከተማ ምክር ቤት ሳይሆን በፌዴራል ሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው—ይህም የከተማዋን ራስን በራስ የማስተዳደር መብት የጣሰ ነው።

በተጨማሪ አዲስ አበባ ለብሔራዊ ኢኮኖሚ ትልቅ ገቢ የምታስገባ ቢሆንም እንዲሁም የአገሪቱ አጠቃላይ ኢኮኖሚ ከ60% በላይ የሚሆን በአዲስ አበባ ከተማ  እና አካባቢዎች ተከማችቶ የሚኖር ቢሆንም አዲሰ አበባ ግን የፌደሬሽን ምክር ቤት አካል አለመሆኗ የበጀት ድልደላ ላይ ምንም ድምፀ የላትምተ።

ክፍል ሦስት፥ ብሔራዊ ውይይቱ እና የውክልና ውዝግብ

3.1 የብሔራዊ ውይይት ኮሚሽን ምሥረታ

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ውይይት ኮሚሽን የተቋቋመው በታህሳስ 2013 ዓ.ም በአዋጅ ቁጥር 1265/2013 ነው። የምሥረታ አዋጁ ብሔራዊ መግባባት ማፍራት እና የረጅም ጊዜ ብሔራዊ ጉዳዮችን ለመፍታት መድረክ መፍጠርን ጨምሮ ሰባት ዋና ዋና ዓላማዎችን ይዟል። በየካቲት 2014 ዓ.ም፣ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከህዝቡ ከተመረጡ ከ600 በላይ ሰዎች መካከል 11 ኮሚሽነሮችን አጽድቋል።

ኮሚሽኑ በአዲስ አበባ ጨምሮ በመላ ሀገሪቱ የአጀንዳ ምለመላ እና ምክክሮችን እያካሄደ ሰንብቷል።በሂደቱ በሰባት ሲቪል ማህበረሰብ እና ማህበረሰብ ተኮር ድርጅቶች እና የመንግሥት ኤጀንሲዎች እርዳታምክናያት በየወረዳውከአዲስ አበባ ከዘጠኝ ምድቦች ተወካዮችን መለየትን ያካትታል።

3.2 የአዲስ አበቤዎች ተወላጆች ተቃውሞ 

የአዲስ አበባ ለከተማዋ በብሔራዊ ምክክር ላይ ለተመረጡት ተወካዮች ተቋሞውን እያሰማ ይገኛል። ነዋሪዎቹ እንደሚሉት ቀድሞውንም ቢሆን እውነተኛ ውክልናዋን እያጣች መሆኗን በመጥቀስ እነዚህን ተወካዮች በጠንካራ ሁኔታ ይቃወማል።

የተቃውሞአቸው ዋና ነጥብ ከተማዋ ለመወከል በተመረጡት ሰዎች አመጣጥ እና ሕጋዊነት ላይ ነው። አዲስ አብቤዎች እንደሚሉት አዲስ አበባን ለመወከል የተመረጡት ሰዎች ምንም እንኳ የአዲስ አበባ ተወላጆች  ቢሆኑም የአዲሰ አበባ ሃቀኛ ተወላጆች የአገዛዙ ፍቃድ ተገዢዎች ናቸው  ብሎ  ያምናል። ይህ የከተማዋን በቀጥታ ራስን የመወከል መብት ያዳክማል እና የአዲስ አበባ ነዋሪዎችን ያለ እውነተኛ ፈቃዳቸው በውጭ አካላት የሚወከሉበትን ሥርዓት ያስቀጥላል ብለው ይከራከራሉ።

3.3 ስለ ሁሉን አቀፍነት እና ሕጋዊነት ሰፋ ያሉ ስጋቶች

የአዲስ አቤቤዎች ስጋቶች በብሔራዊ ውይይቱ ሂደት ዙሪያ ካሉ ሰፋ ያሉ ትችቶች አካል ናቸው። የሲቪል ማህበረሰብ ድርጅት የሆነው የመብቶች እና ዴሞክራሲ ማሻሻያ ማዕከል (ሲኤአርዲ) የበለጠ ግልጽነት እና ሁሉን አቀፍነት እንዲኖር ጥያቄ ያቀረበ አቤቱታ አውጥቷል።የሲኤአርዲ ጥናት እንደሚያሳየው የሁሉን አቀፍነት እና ግልጽነት መርሆዎች በበቂ ሁኔታ እየተተገበሩ አይደሉም። የተጠቀሱት የተወሰኑ ስጋቶች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

• ኮሚሽኑ በሚቋቋምበት ጊዜ ውስን የባለድርሻ አካላት ምክክር
• የኮሚሽነሮች ምርጫ መመዘኛዎች ግልጽ አለመሆን፣ ይህም የባለድርሻ አካላትን መተማመን አዳክሟል
• በተለይም ግጭት በተነሳባቸው ክልሎች ውስጥ የትጥቅ ቡድኖችን ለማካተት ግልጽ እቅድ አለመኖር
• በውይይቱ ሂደት ላይ የመንግሥት ተጽዕኖን ለመከላከል በቂ የሆኑ የመከላከያ ዘዴዎች አለመኖር
• ከመንግሥት ጋር የተጣጣሙ ተሳታፊዎች ከመጠን በላይ ሊወከሉ የሚችሉበት አደጋ

3.4 የአጀንዳ አሰባሰብ ሂደት ምርመራ ሥር

በአዲስ አበባ ያለው የአጀንዳ ስበሰባ ሂደት በተለይ ምርመራ ተደርጎበታል። ሲኤአርዲ በዚህ ሂደት ውስጥ የተሳተፉ ብዙ ቡድኖች የመንግሥትን አቋም የሚያንጸባርቁ ተሳታፊዎችን ያካተቱ ሲሆን፣ ይህም ውክልናውን ሊያዛባ እንደሚችል ዘግቧል። ይህ አመለካከት ለብሔራዊ ምክክር ሂደት እጅግ ጎጂ ነው።

ሌላው ጉልህ ስጋት ተመጣጣኝ ያልሆነ ተጽዕኖ የመኖር እድል ነው። የአስራ አንድ የተቃዋሚ ፓርቲዎች ጥላ የሆነው የተቃዋሚ ፓርቲዎች ቡድን (CoP) ኮሚሽኑ “ሁሉን አቀፍ” ብሔራዊ ውይይት የማመቻቸት ዓላማውን አልፈጸመም በማለት ወቅሷል፤ በምትኩ በገዥው ፓርቲ “ለፖለቲካ ዓላማ” ጥቅም ላይ እየዋለ መሆኑን ከሰሷል።

 አራት፥ እውነተኛ ውክልና ጥያቄ

4.1 ለአዲስ አበባ ማን ይናገራል?

በብሔራዊ ምክክር ውክልና ዙሪያ ያለው ውዝግብ ለአዲስ አበባ ህጋዊ ሥልጣን ያለው ማን እንደሆነ መሠረታዊ ጥያቄዎችን ያስነሳል። የአዲስ አበቤዎች አቋም የከተማዋ ድምጽ በውጭ ሰዎች እየተቆጣጠረ ነው የሚለውን ጥልቅ ስጋት ያንጸባርቃል።

ይህ ስጋት አዲስ አይደለም። በ2011 ዓ.ም፣ የአዲስ አበባ ከተማ ምክር ቤት “ሕገወጥ እና ሕገ መንግሥታዊ ተቃራኒ ሙከራዎች” በሚል ሕጋዊነቱን ከላይ አውጇል። በተጨማሪም ለከተማዋ አመራር በሚደረጉ ሹመቶች ላይ ውዝግቦች ነበሩ፣ አንዳንዶች የተሾሙት ሰዎች የነዋሪዎችን እውነተኛ ውክልና እንደሌላቸው ይከራከሩ ነበር።

4.2 የከተማ አስተዳደር እና የገዥነት ሥርዓት ምርመራ

በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ሥር፣ አዲሰ አበቤዎች የከተማዋ አስተዳደር ሚዛን በእጅጉ ተለውጧል ይላሉ። በዋና ዋና ተቋማት ከተማ አስተዳደር፣ የደህንነት መዋቅሮች እና የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች ሥልጣን ከኦሮሚያ ጋር በቅርበት በተጣጣሙ ባለሥልጣናት እየተጠናከረ መሆኑ ሰፊ ግንዛቤ አለ። የከተማዋ ከንቲባ ቢሮ፣ የፖሊስ መዋቅሮች እና በርካታ የመንግሥት ቦታዎች እየጨመረ በሚሄድ መልኩ ሰፊ ውክልና እንደሌላቸው በነዋሪዎች ዘንድ ይታያሉ።

ለከተማዋ ነዋሪዎቹ በአብዛኛው የሚያስጨንቀው  በዋና ከተማዋ ውስጥ የክልል ደህንነት ኃይሎች መገኘታቸው ነው። በፌዴራል ከተማ ውስጥ፣ ደህንነት ሁሉንም ነዋሪዎች ያለ አድልዎ ማገልገል አለበት። ሆኖም አሁን ለይ በከተማዋ ያለው የድህነት ኃይል የህዝብን ድህነት ለማረጋገጥ ሳይሆን ቁጥጥር ለማድረግ ጥቅም ላይ እየዋለ እንደሆነ ነዋሪዎቹ  ይሰማቸዋል ።ይህም በመሆኑ መተማመንን በመሸርሸር ፍርሃት ቦታውን እንዲይዝ አድርጎታል ።

4.3 የፌዴራል ዋና ከተማ የማንነት ቀውስ

አዲስ አበባ የተገነባችው ከሀገሪቱ የተለያዩ አካባቢዎች በመጡ ኢትዮጵያውያን ነው ቢሆንም ።ባለቤቷ ደግሞ የአዲስ አበባ ተወላጆች ወይንም ነዋሪዎች ናቸው ። ይህሞ በመሆኑ የአዲስ አበባ አሰተዳደር የከተማውን ተወላጅ ያካተተ መሆን አለበት ብለው አዲስ አበቤዎች ያምናሉ፣በሌላ በኩል አዲሰ አበቤዎች የአዲስ አበበን የወደፊት ዕጣ ፋንታዋ በበላይነት ወይም በማግለል መሆን የለበትም ይላሉ። ሆኖም አሁን ላይ ከተማዋ የአካባቢ ተወላጆችን  በማግለል ሁሉኑም የሥልጣን መያዣዎች መንገድ ወደ አንድ አቅጣጫ ያተኮሩ ሆነዋል ይህ ለሌሎች የሚላከው መልእክት ግልጽ ነው የአዲስ አበባ ተወላጆችን የትም አትገቡም ነው ሲሉ ያሳስባሉ ። አዲስ አብቤዎች የፌዴራል ዋና ከተማ ገለልተኛ መሬት መሆን አለባት ብለው ያምናሉ። አዲስ አበቤዎች አዲሰ አበባን ከተማን በተመለከተ ሁሉንም አካል በእኩልነት የምታይ፣ ፍትህ እና የሕግ የበላይነትን ማንጸባረቅ አለባት ይላሉ ። 

ክፍል አምስት፥ ብሔራዊ ውይይት እና የአዲስ አበቤዎች ስጋትና አንድምታ

5.1 የማግለል አደጋ

በአዲስ አበባ ውክልና ዙሪያ ያለው ውዝግብ የሥርዓት አለመግባባት ብቻ አይደለም። መላውን ብሔራዊ ውይይት ሂደት ሊያዳክም የሚችል ጥልቅ የሕጋዊነት ቀውስ ያንጸባርቃል። እውነተኛ የከተማዋ ድምጾች መገለል ወይም መገለላቸው ተገንዝቦ ውይይቱ የህዝቡን ወሳኝ ክፍሎች መሠረታዊ ስጋቶች ከመፍታት ይልቅ መድረክ እንዲሆን ሊያደርግ ይችላል።

ዋና ዋና የፖለቲካ እንቅስቃሴዎች እና ተዋናዮች ቀጣዩን ውይይት ውድቅ አድርገዋል። ተቺዎች ጊዜያዊ ማቆም እና እንደገና ማስተካከል እንዲኖር ጥሪ አቅርበዋል። ውይይቱ ጠቃሚ ዓላማውን ለማገልገል ከፈለገ፣ ኮሚሽኑ እና መንግሥት እነዚህን የሕጋዊነት ስጋቶች ማስተናገድ አለባቸው።

5.2 የአዲስ አበቤዎች  ድምጾች እና የወደፊቱ ሰጋቶች

በአብይ አህመድ፣ ሽመልስ አብዲሳ እኛ አዳነች አቤቤ የሚመራው ይህ አገዛዝ፣ የአዲስ አበባን ህዝብ በማፈናቀል፣ በኢኮኖሚ አሻጥር፣ ከስራ በማባረር፣ በአፈናና በሌሎች የጭቆና መንገዶች በማጎሳቆል፣ መጨረሻም ህዝቡ ተማሮ በራሱ፣ አለያም ደሞ በግድ ከተማዋን ለቅቆ እንዲወጣና፣ ይህች 140 አመት ያስቆጠረች ከተማችንን በኦሮሚያ ክልል ስር ለመጠቅለል በማለም ነው። በዚህም ‘ፊንፊኔ የኦሮሞ ነች’ የሚለው ለዘመናት የተሰራበትን የአክራሪ የኦሮሞ ፖለቲካን ግብ ለማሳካት የተቀመረ አደገኛ አሻጥር ነው። 

ለመከለስ ያህል፣ የአብይ አህመድ መንግስት ስልጣን ከያዘበት ጊዜ ጀምሮ በአዲስ አበባና በህዝቦቿ ላይ ከደረሱ ግፎች መሀል ዋና ዋና የሚባሉት ከዚህ እንደሚከተለው ተዘርዝረዋል። 

·በአማራ በትግራይ ጋሞ ተወላጅ ዜጎች ላይ ዘር ተኮር ጥቃቶች ተፈጽመዋል፡፡

·በአዲስ አበባ ውስጥ ያሉ በርካታ ቤተ-እምነቶች ሲፈራርሱ አይተናል፣ ይህንንም ተቃውመው የወጡ የእምነቶቹ ተከታዮች ሲታሰሩ፣ ስገረፉና ሲገደሉ አይተናል፡፡ 

·ሸገር ከተማ የተባለ የከተማ ቀለበት በመመስረትና የአዲስ አበባ ህዝብ በከበባ ውስጥ እንዲገባ ሲደረግ አይተናል፡መንግስታዊው እምባ ጠባቂ ተቋምና ሰብአዊ መብት ኮሚሽን እንኳን አምነው በሰጡት መግለጫ መሰረት ፡ ሸገር የተባለው የቀለበት ከተማ ውስጥ ይኖሩ የነበሩ ከመቶ ሺ በላይ የሚቆጠሩ ዜጎች ከህጋዊ ይዞታዎቻቸው ተፈናቅለው፣ የገነቡት ቤቶቻቸው ፈርሰው፣ ንብረቶቻቸው ተወርሰው ሜዳ ላይ ባዶ እጃቸውን እንዲቀሩ ተደርጓል፡፡ 

·የከተማችን ታሪካዊ አሻራ እንዲጠፋና የነዋሪዎቿ ማህበራዊ ቋጠሮ እንዲበጣጠስ በማሰብ፣ የከተማዋ ነባር ሰፈሮች ፈርሰው፣ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ህዝቦች ተፈናቅለው ወደከተማ ጫፍ ወጥተው እንዲኖሩ ተደርገዋል፤ ቁጥራቸው በርካታ የሚሆኑ ዜጎችም ምትክ ቤት ሳይሰጣቸው አውላላ ሜዳ ላይ ተበትነዋል፡፡ከሁሉም የመንግስት መስሪያ ቤቶች የብሄር ተዋጽኦን ማመጣጠን በሚል ሰበብ የከተማዋ ህዝቦች ከስራ እንዲባረሩ ተደርጓል፡፡ በነባር የከተማዋ ሰፈሮች ላይ በተደረገው ህዝቦችን የማፈናቀል ስራ፣ ህጻናት ከሚማሩባቸው ትምህርት ቤቶች ተፈናቅለው በአዲሱ ሰፈሮች ደግሞ ቦታ የለንም እየተባሉ በመቶሺዎች የሚቆጠሩ ህጸናት ላለፉት ሁለት አመታት ከትምህርት ገበታ ርቀዋል፡፡

·የከተማዋ ህዝብ በለመደው ቀዬ ያፈራው ቤት ንብረቱን ከማጣቱ በተጨማሪ፣ ለት ተእለት ኑሮውን ለማቃናት ለአመታት የገነባው ቢዝነስ ፈራርሶበት ወደከፋ ድህነት ውስጥ ገብቷል፡፡ ከትናንሽ ጉሊቶች ጀምሮ እስከትላልቅ የንግድ ቦታዎች ጭምር ፈራርሰው፣ ባለየዞታዎቻቸው አዲስ አበቤዎችም እንዲበተኑ ተደርገው፣ እዚያው ቦታ ላይ ግን አይናችን እያየ አዳዲስ የንግድ ቦታዎች ተገንብተው ለሌላ ሰዎች ተሰጥተዋል፡፡ 

·በመንግስት መስሪያ ቤቶች ውስጥ እንደአዲስ የተቀጠሩ ሰራተኞች ሆን ብለው የከተማው ህዝብ የትኛውንም የመንግስት አገልግሎት እንዳይጠቀም እንዲያደርጉ የሰለጠኑ በሚመስል መልኩ በማጉላላት፣ በማመናጨቅ፣ አገልግሎቶችን በማስተጓጎል፣ በቀጠሮ በማጉላት፣ ዜጎች እያሰቃዩ ነው፡፡ 

·በተለያዩ ማህበራዊ ሚዲያዎች፣ ሆን ተብሎ በሚመስል መልኩ የከተማዋን ህዝብ የሚያንቋሽሹና ሰብአዊ ክብሩን የሚነኩ ንግግርና ቅስቀሳዎች ተበራክተዋል፡፡ አዲስ አበቤዎች እንደዜጋ ሊቆጠሩ የማይችሉና ከአወላለዳቸው ጀምሮ ከሞራል ደረጃ ዝቅ ያሉ ሰዎች መሆናቸውን፣ ከተራ አክቲቪስት እስከፓርላማ አባል ድረስ ደጋግመው ሲናገሩ የጠየቃቸው ባለመኖሩ፣ ይህ አይነቱ ኢሰብአዊ ቅስቀሳ የአገዛዙም አመለካከት ነው ለማለት እንገደዳለን፡፡

·ፓርኪንግ፣ ተራ አስከባሪነት ወዘተ የመሳሰሉ ለወጣቱ አዲስ አበቤ የገቢ ምንጭ የነበሩ ስራዎች እንኳን ሳይቀር ማህበራቶቻቸውና የልማት ቡድኖቻቸው ፈራርሰው እዛው ጋር አይናቸው እያየ ሌሎች እንዲደራጁባቸው ተደረገዋል፡፡ 

·ላለፉት ሰባት አመታት፣ ሃሰተኛ የነዋሪነት መታወቂያዎች እንደቆሎ ታድለዋል፡፡ ይህ ህገወጥነት ደሞ የሚሰራው ህጋዊ ተብሎ በተዋቀረ ወረዳና ክፍለ ከተማ ሲሆን፣ ዋነኛ አላማውም የከተማዋን ዲሞግራፊ ለመከለስ የሚል፣ የትም የማያደርስ ውሎ አድሮ ግን በህዝቦች መካከል መቃቃርን የሚፈጥር ድርጊት ነው፡፡ 

·በየትምህርት ቤቶች፣ ህዝብ ሳይወያይባቸው፣ ሰንደቅ አላማ መቀየር፣ የሌላ ክልል መዝሙርን በግዳጅ ለማስዘመር የሚደረጉ ጥረቶች ሁሉ ባለፉት አመታት የተሰሩ የከተማዋን ህዝብ የማግለልና በግዳጅ ወደአንድ አይነት ማንነት የማጥመቅ ሙከራዎች ናቸው፡፡

·በከተማው ላይ የተንሰራፋው ጉቦ፣ ዝርፊያና ስርአተ አልበኝነት፣ ከመቼውም ዘመን የከፋው ነው፡፡ የጸጥታ ሃይሎች፣ ደንብ አስከባሪዎች፣ የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን ሰራተኞች፣ የቀበሌ አገልግሎት ሰጪ ኦፊሰሮች ወዘተ በገሃድና በአደባባይ ጉቦ መጠየቅን እንደህጋዊ መብት መቁጠር ከጀመሩ ቆየ፡፡ 

·በተከታታይነት እየተጣሉ ያሉ ግብሮች እና የተለያዩ አስገዳጅ ክፍያና መዋጮዎች መጠን ከጊዜ ወገጊዜ እየከፋ ነው፡፡ይህ አየሆነ ያለው እንግዲህ በአገሪቱ ታሪክ ታይቶ የማይታወቅ እጅግ አስከፊ የኢኮኖሚ ድቀትና ስራ አጥነት ባለበት ወቅት መሆኑ የህዝቡን ስቃይና መከራ የከፋ እንዲሆን አድርጎታል፡፡ ለኮሪደር ልማት፣ ለአካባቢ ማስዋብ፣ ለጸጥታ፣ ለደንብ ማስከበር፣ ለስፖርት ወዘተ እየተባለ ህዝቡን ካቅሙ በላይ ገንዘብ እንዲከፍል የሚያስገድዱበት ድብቅ አላማ፣ ኢኮኖሚያዊ ጫናው ሲበዛበት ከተማዋን ለቅቆ ይወጣል በሚል እሳቤ እንደሆነ እናምናለን፡፡

·የከተማው ህዝብ ከፍተኛ በደል በዝቶበት ለመንግስት መ/ቤቶች ወይም ለጸጥታ አካላት አቤት በሚልበት ሰአት ለምን ወደአገራችሁ አትሄዱም የሚል ጥያቄ እንደሚጠየቁ በርካታ ዜጎች ሲናገሩ ይደመጣል፡፡ ‘ሌላ ምን አገር አለን?; ለሚለው የምስኪን አዲስ አበቤዎች ጥያቄ ቀጥተኛ ምላሽ ተሰጥቶ ባያውቅም፣ በአገዛዙና በአገልጋዮቹ አእምሮ ውስጥ ግን የአዲስ አበባ ህዝብ፣ መጤ እና ህገወጥ ሰፋሪ እንደሆነ ይታሰባል፡፡ በዚህም ምክንያት በህዝቡ ላይ የሚደርሰው ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ጫና ሆን ተብሎ የተቀነባበረ እና ከተማዋን በመጤነት ሰፍሯል ተብሎ ተብሎ ከሚታሰበው ህዝብ የማጥራት ድብቅ ሴራ ነው፡፡

·ከነባር ርስቶች ከመፈናቀል በተጨማሪ፣ የአዲስ አበባ ህዝብ ሁለተኛ ዙር መፈናቀል ሊገጥመው እንደሚችል ስጋት አለ፡፡ የከተማው ህዝብ አሁን ሰፍሮባቸው የሚገኙ አካባቢዎች በጣም ለጸጥታ አስጊና ለነዋሪዎች የደህንነት ዋስትና የማይሰጡ በመሆናቸው፣ በማንኛውም ወቅት ጥቃት ሊሰነዝር እንደሚችል ስጋት አለ፡፡ እነዚህ ጥቃቶች ከተፈጸሙ ደግሞ ህዝቡ ከተማዋን ላንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ለቅቆ ከመውጣት ውጪ አማራጭ እነንዳይኖረው ይደረጋል፡፡ ያ ሲሆን ነው ለዘመናት ሲታሰብበት የቆየው አዲስ አበባን የአንድ ክልል ንብረት የማድረግ ፕሮጀክት የሚጠናቀቀው፡፡

ክፍል ስድስት፥ አዲሰ አብቤዎች አጀንዳ እና ምላሻቸው ለብሔራዊ ምክክር ኮሚሸን 

የብሔራዊ ምክክር ኮሚሽን ለይቻችዋለው ካለው አጀንዳ የአዲስ አበባን ጥያቄዎች አሁናዊ ፈተናዎችን ምክክር ኮሚሽኑ ለይቻችዋለው ብሎ ያስቀመጣቸው 8 አጀንዳዎች ውሰጥ አጀንዳ 3 የአዲስ አበባ እና የድሬዳዋ ጉዱይ ለይቷል ።ከእነዚህ ውሰጥ ደግሞ አጀንዳ 3.1 የአዲስ አበባ ጉዳይ ብሎ ለይቷል ።ከእዚህ በታች ዝርዝር ሃሳቧች የምክክር ኮሚሽኑ ለይቻችዋለው ካላችው አጀንዳዎች በትይዮ ለማየት ይሞክራል ።

የአዲስ አበባ ነዋሪዎች ወይም አዲሰ አብቤዎች በብሔራዊ ውይይቱ ውስጥ መሳተፍ ወሳኝ ጠቀሜታ ያለው መሆኑን ያምናሉ ።በተለይ በፖለቲካ በአለመረጋጋት እና በሰላም እጦት ለምትሰቃዬው ኢትዮጵያ መወያየት መልካም ነው ብለው ያምናሉ ሆኖም። ኮሚሽኑ ለውይይቱ የመረጣቸው ድምጾች የአዲስ አበባ ተወካዮች በእውነተኛ የከተማዋ ነዋሪዎች የተወከሉ ነው ብሎ አያምንም።

አዲስ አብቤዎች በብሔራዊ ምክክር ውክልና ዙሪያ ያለውን ውዝግብ የፖለቲካ ሕጋዊነት ቀውስ ምልክት አድርገው ቢያቱም፤አሁን ላይ ያለው ችገር የስርዓት በሽታ (ሲስተማዊ ችግር) ምልክት ነው በለው ያምናሉ ። የአዲስ አብቤዎች ተቃውሞ ከመነሻው ከተማዋ ለምትተዳደርበት የረጅም ጊዜ መዋቅራዊ ችግሮችን ነው፤ ይኸውም ከተማዋ እንደ ራስ ገዝ አካል ሳትታይ የምትተዳደርበት ሥርዓት ሲሆን። ይህንን ቀውስ ለመፍታት የከተማዋ ህጋዊ፣ የበጀት እና አስተዳደራዊ ሁኔታ በመሠረቱ እንደገና መገምገም እና ማስተካከል አለበት ይላሉ። ከዚህ በታች ከፍተኛ ትኩረት የሚሹ ዋና ዋና መዋቅራዊ ጉዳዮችን በዝርዝር ቀርቧል።የአገር አቀፍ መምክረ ኮሚሸን በተራ  ቁጥር 3.1 ላይ ከጠቀሳቸው አጀንዳዎች በትይዩ አጀንዳዎችን እና የአዲስ አበቤዎች ትይዮ መልሶች ናቸው ።

6.1. የህግ ሁኔታ፥ ራስ ገዝ ክልል የመሆን ጥያቄ

ከአዲስ አበባ ሲቪል ማህበረሰብ እና አዲሰ አበቤዎች የሚነሶት እጅግ መሠረታዊ ጥያቄ ከተማዋ በኢትዮጵያ ፌዴሬሽን ውስጥ ሙሉ ራስ ገዝ የክልል መንግሥት እንድትሆን የሚጠይቅ ነው። በአሁኑ ጊዜ አዲስ አበባ የምትተዳደረው በ”ቻርተር ከተማ” ደረጃ ሲሆን፣ ይህ በተግባር ግን የሕገ መንግሥቱ ግማሽ እርምጃ ሆኖ ተረጋግጧል።

የራስ ገዝ አስተዳደር አቅም (Capacity Argument) ፦ ከ7 ሚሊዮን በላይ ህዝብ ያላት አዲስ አበባ፣ አሁን ካሉት በርካታ የክልል መንግሥታት እጅግ ትልቅ ናት። ከተማዋ በፋይናንስ፣ በማኑፋክቸሪንግ፣ በሪል እስቴት እና በዓለም አቀፍ ዲፕሎማሲ የሚመራ በእጅግ የተለያየ እና ራስን የሚደግፍ ኢኮኖሚ አላት። ከዙሪያዋ ከሚገኘው የኦሮሚያ ልዩ ዞን ግልጽ የሆኑ ድንበሮች አሏት። በህዝብ ብዛት፣ በኢኮኖሚ እና በጂኦግራፊ ልኬት፣ አዲስ አበባ ለክልልነት የሚያስፈልጉትን መመዘኛዎች በሙሉ ታሟላላች። የክልል ደረጃን መከልከል የ7 ሚሊዮን ዜጎችን የህዝብ ብዛት እና ኢኮኖሚያዊ እውነታ መካድ ነው።

የክልልነት አስፈላጊነት (The Necessity of Statehood) ፦ ያለ ክልላዊ ደረጃ፣ አዲስ አበባ በሕገ መንግሥቱ ትርጓሜ፣ የሀብት ክፍፍል እና የራስ ገዝ አስተዳደር ጉዳዮች ላይ ውሳኔ ከሚሰጠው የፌዴሬሽን ምክር ቤት (የላይኛው ምክር ቤት) ውጭ ትሆናለች። አዲስ አበባን ከዚህ ውሳኔ ሰጪ አካል ማግለል ማለት 7 ሚሊዮን ዜጎች በራሳቸው ሀገር ከፍተኛ የሕገ መንግሥት ምክክሮች ላይ ተሳትፎ እንዳያደርጉ ማድረግ ነው። የክልል ደረጃ መስጠት ውለታ ሳይሆን፣ ለሁሉም ኢትዮጵያውያን  ሆነ የአስተዳደር አመጣጣቸው ምንም ይሁን ምን እኩል ውክልና ለማረጋገጥ የሕገ መንግሥት ግዴታ ነው።

6.2.1. የአዲስ አበባ እና የኦሮሚያ ግንኙነት፥ እኩል አጋሮች እንጂ ተገዢዎች አይደሉም

ከፍተኛ ውጥረት ከሚፈጥሩት ጉዳዮች አንዱ በአዲስ አበባ እና በኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት መካከል ያለው ያልተመጣጠነ ግንኙነት ነው። በመሠረቱ፣ አዲስ አበባ እና ኦሮሚያ ሁለት ጎረቤት ክልሎች ናቸው፤ በጂኦግራፊ፣ በጋራ መሠረተ ልማት እና በጋራ ኢኮኖሚያዊ ልማት የተሳሰሩ ናቸው። ይሁን እንጂ ወቅታዊው የፖለቲካ ትረካ እና አስተዳደራዊ አሠራር ብዙውን ጊዜ አዲስ አበባን ለኦሮሚያ በተለይም በደህንነት እና በመሬት አስተዳደር ጉዳዮች ታዳሚ ያደርጋታል።

የጋራ መኖር መርሆዎች (Principles of Coexistence) ፦ የአዲስ አበባ እና የኦሮሚያ ህዝቦች ጥልቅ እና የተጠላለፈ ታሪክ አላቸው። የልማት አቅማቸው እርስ በርስ የሚደጋገፍ ነው፤ የዋና ከተማዋ ኢኮኖሚያዊ ጥንካሬ በዙሪያዋ ያሉትን የኦሮሚያ ከተሞች ያበለጽጋል፣ የኦሮሚያ ግብርና እና ኢንዱስትሪያዊ ምርቶች ደግሞ ዋና ከተማዋን ይመገባሉ። ይሁን እንጂ አብሮ መኖር በእኩልነት መሠረት ላይ መገንባት አለበት። አንዱ ክልል ለሌላው ተገዢ አይደለም። የኦሮሚያ ወደ አዲስ አበባ የሚደረገው አስተዳደራዊ ጣልቃገብነት በድህነት ኃይሎች፣ በመሬት ኪራዮች ወይም በፖለቲካ ሹመቶች ማቆም አለበት።

ውይይት እና ድርድር (Dialogue and Negotiation) ፦ የድንበር ውዝግቦችን፣ የሀብት ክፍፍልን (እንደ ውሃ እና ኤሌክትሪክ) እና የሜትሮፖሊታን አካባቢን የሚመለከቱ የከተማ ፕላን ጉዳዮችን ጨምሮ ሁሉም የጋራ ፍላጎት ጉዳዮች በሁለቱ ክልላዊ መንግሥታት መካከል በተዋቀረ፣ ግልጽ በሆነ ውይይት እና ድርድር መፍታት አለባቸው፤ የፌዴራል መንግሥት ሚና አስታራቂ እንጂ አንዱን ወገን የሚደግፍ የላይኛው አካል መሆን የለበትም።

6.2.2. የአዲስ አበባ የበጀት ድርሻ እና የፊስካል ራስ ገዝነት፥ የግብር ፍትሕ መጣስ

የአዲስ አበባን መብት መከልከል በጣም በሚዳሰስ መልኩ የሚታይበት መንገድ የበጀት አያያዟ ነው። አዲስ አበባ ለኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ከሁሉም ክልሎች በላይ የሆነ የገቢ ድርሻ ታበረክታለች ይህም  ከገቢ ታክስ፣ ከተጨማሪ እሴት ታክስ (ቫት)፣ ከጉምሩክ ቀረጥ (በአየር ማረፊያዋ አማካይነት) እና ከንግድ ትርፍ ግብር የሚገኝ ነው።

የበጀት አያያዥ ችግር (The Fiscal Paradox) ፦ ብሔራዊ ሀብትን ከፍተኛ ድርሻ ብትያበረክትም፣ አዲስ አበባ የፊስካል ራስ ገዝነት የላትም። እንደ ክልል ስላልተመደበች፣ የፌዴራል ድጎማዎችን እና የበጀት ክፍፍልን በሚወስነው የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውስጥ ውክልና የላትም። በዚህም ምክንያት፣ የአዲስ አበባ የበጀት ድርሻ የሚወሰነው ለብሔራዊ ጠቅላላ ምርት (GDP) እጅግ አነስተኛ አስተዋጽዖ በሚያደርጉ ክልሎች ነው። ይህ ሀገሪቱን የምትደግፈው ከተማ የራሷን የልማት በጀት መለመን ያለባትን አያያዥ ሁኔታ ይፈጥራል።

የበጀት ነጻነት ጥያቄ (The Demand for Fiscal Independence) ፦ አዲስ አበባ ራስ ገዝ ክልል ብትሆን የሚከተሉትን ሕገ መንግሥታዊ መብቶች ታገኛለች፦

1. ከውስጥ የምታመነጨውን ገቢ ትልቅ ድርሻ ማቆየት።

2. የራሷን የካፒታል ፕሮጀክቶች ያለ ፌዴራል ጣልቃገብነት ማስተዳደር።

3. የራሷን የልማት ብድሮች እና ዕርዳታዎች መደራደር።

4. በፌዴራል ትዕዛዝ ሳይሆን በአካባቢያዊ ቅድሚያ መሠረት ለንዑስ ከተሞቿ በጀት መመደብ።

አሁን ያለው ሥርዓት ያለ ፍትሐዊ ውክልና ግብር መክፈል (taxation without fair representation) ነው፣ እና ይህ የአዲስ አቤቤዎች ብስጭት  ዋነኛ መንስኤ ነው። የከተማዋን በጀት በራሷ በተመረጠ ምክር ቤት፣ ለነዋሪዎቿ ተጠያቂ በሆነ መልኩ መተዳደር አለበት።

6.4. የፌዴራል ዋና ከተማ አያያዥ ችግር፥ የመንግሥት መቀመጫ እና የሚተዳደር ግዛት

የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 49 አዲስ አበባን የፌዴራል ዋና ከተማ አድርጎ ይመድባል። ይሁን እንጂ የፌዴራል መንግሥት መቀመጫ መሆን እና በአስተዳደር ለፌዴራል መንግሥት ተገዢ መሆን መካከል አደገኛ ግራ መጋባት አለ።

የአስተዳደር ልዩነት (The Administrative Distinction) ፦ አዲስ አበባ የጠቅላይ ሚኒስትር ቢሮ፣ የፓርላማ እና የጠቅላይ ፍርድ ቤት መቀመጫ ናት። ይሁን እንጂ ይህ የፌዴራል ሥራ አስፈጻሚ አካል የከተማዋን የዕለት ተዕለት ጉዳዮች እንደ ቆሻሻ መሰብሰብ፣ የመንገድ ጥገና ወይም የንግድ ፍቃድ መስጠት የማስተዳደር ሥልጣን እንዳለው አያሳይም። በአሁኑ ጊዜ የፌዴራል መንግሥት በከተማዋ አስተዳደር ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል፣ ብዙውን ጊዜ የከተማዋ ምክር ቤት ውሳኔዎችን ይሽራል።

የግንኙነት ሞዴል (The Model for Relationship) ፦ በአዲስ አበባ እና በፌዴራል መንግሥት መካከል ያለው ግንኙነት በፌዴራል መንግሥት እና በሌሎች ክልላዊ መንግሥታት መካከል ካለው ግንኙነት ጋር መመሳሰል አለበት። ምንም እንኳን የፌዴራል ተቋማት በአካል በከተማይቱ ውስጥ ቢገኙም፣ የከተማይቱ አስተዳደር ለራሷ ምክር ቤት ተጠያቂ መሆን አለበት፣ ልክ የኦሮሚያ አስተዳደር ለራሱ የክልል ምክር ቤት እንደሚጠያቀቀው ሁሉ። በአዲስ አበባ ውስጥ የፌዴራል መንግሥት ሥልጣን በብሔራዊ ደህንነት፣ በውጭ ጉዳይ እና በፌዴራል ሥልጣን ውስጥ በሚገኙ ጉዳዮች ላይ ብቻ መወሰን አለበት እንጂ በአካባቢያዊ አስተዳደር ላይ አይደለም።

6.41. የአዲስ አበባ ፖሊስ እና ፍርድ ቤቶች፥ የክልል ደህንነት እና የዳኝነት ሥርዓት

ደህንነት እና ፍትሕ የሉዓላዊነት መሠረት ናቸው። በአሁኑ ጊዜ፣ የአዲስ አበባ ፖሊስ ኃይል በመዋቅር ለፌዴራል ፖሊስ ኮሚሽን ተጠያቂ ነው፣ እና በከተማይቱ ውስጥ የሚሠሩት ፍርድ ቤቶች በፌዴራል የዳኝነት ሹመቶች ከፍተኛ ተጽዕኖ ይደረግባቸዋል። ይህ መለወጥ አለበት።

የፖሊስ ኃይል (The Police Force) ፦ አዲስ አበባ የራሷ የሆነ የክልል ፖሊስ ኃይል ሊኖራት ይገባል፣ ይህም በከተማው ምክር ቤት ትእዛዝ ሥር የሚደራጅ ነው። ይህ ኃይል ለአካባቢያዊ ሕግ ማስከበር፣ ለትራፊክ አስተዳደር እና ለማህበረሰብ ደህንነት ኃላፊነት መወጣት አለበት። ዋናው ተጠያቂነቱ ለከተማዋ ተመራጮች እና ለሚያገለግላቸው ነዋሪዎች መሆን አለበት፣ እንጂ ከተማይቱን በብሔራዊ ደህንነት አይን ለሚመለከቱ የፌዴራል ደህንነት መሳሪያዎች አይደለም። ከሌሎች ክልሎች (እንደ ኦሮሚያ) የደህንነት ኃይሎች በዋና ከተማዋ ውስጥ መገኘት የከተማይቱን አስተዳደራዊ ትክክለኛነት መጣስ ነው ሰለዚህ አሁኑ መቆም አለበት፣ ደህንነቱ በሙሉ ለአዲስ አበባ ክልል ፖሊስ መሰጠት አለበት።

የዳኝነት ሥርዓት (The Judiciary) ፦ አዲስ አበባ ለከተማው ምክር ቤት እና ለከተማዋ አስተዳዳሪ ተጠያቂ የሆኑ የክልል ፍርድ ቤቶችን (ከፍተኛ ፍርድ ቤት እና የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤቶችን ጨምሮ) ማቋቋም አለባት። በአዲስ አበባ የሚደረጉ የዳኞች ሹመቶች በከተማዋ የራሷ የዳኝነት አስተዳደር ምክር ቤት መደረግ አለባቸው፣ ይህም ዳኞች የከተማዋ የተለያየ ህዝብ ዲሞግራፊ እና ህጋዊ እውነታ እንዲያንጸባርቁ ያረጋግጣል። የፌዴራል ዋና ከተማ የዳኝነት ሥርዓት የፌዴራል ወይም የክልል የፖለቲካ ጥቅም መሳሪያ እንደሆነ ተደርጎ ሊታይ አይችልም፤ ገለልተኛ እና በአካባቢ ደረጃ የተረጋገጠ መሆን አለበት።

6.3. ድንበሮች እና የቦታ ስያሜዎች፥ የታሪክ ካርታ ስህተቶችን ማስተካከል

የአዲስ አበባ ትክክለኛ የግዛት ወሰን ለብዙ አሥርተ ዓመታት የግጭት ምንጭ ሆኖ ቆይቷል። ወቅታዊ የድንበር ምልክቶች በታሪክ ትክክል ያልሆኑ እና በፖለቲካም አከራካሪ ናቸው። እነዚህ ስህተቶች ሕገወጥ የመሬት መውረስ እና የጎረቤት ክልላዊ አስተዳደሮች ወደ ታሪካዊው ዋና ከተማ ግዛት እንዲስፋፉ አስችለዋል።

የግምገማ ሂደት (The Review Process) ፦ የአዲስ አበባ ድንበሮች ከሚከተሉት ተወካዮች የተዋቀረ የሶስትዮሽ ኮሚሽን መገምገም አለበት፦

1. የአዲስ አበባ ከተማ ምክር ቤት (ነዋሪዎችን የሚወክል)።

2. የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት (ጎረቤት ክልሉን የሚወክል)።

3. የፌዴራል መንግሥት (ገለልተኛ አስተባባሪ ሆኖ የሚሠራ)።

ይህ ግምገማ በሳይንሳዊ ካርታ ስራ ትክክለኛነት (scientific cartographic rigor) መከናወን አለበት፣ ይህም ታሪካዊ የመሬት ሰነዶችን፣ ዘመናዊ የጂአይኤስ (GIS) ቴክኖሎጂን እና ከሁሉም በላይ የከተማዋ ዝግመተ ለውጥ ታሪካዊ ትውስታ ያላቸውን የአካባቢ ሽማግሌዎች እና ማህበረሰቦች አስተዋጽዖ በማካተት ነው።

የቦታ ስያሜ ማሻሻያ (Place Name Revision – Toponymy)፦ የቦታ ስያሜዎች የጂኦግራፊ አመልካቾች ብቻ አይደሉም፤ የታሪክ እና የማንነት መጋዘኖች ናቸው። የአንዳንድ ሰፈሮች፣ መንገዶች እና አደባባዮች ወቅታዊ ስያሜዎች የተገነቡባቸውን ታሪካዊ ዘመናት ያንጸባርቃሉ። አዲስ አበባ ሙሉ ራስ ገዝ አስተዳደር ካገኘች በኋላ፣ የከተማዋ ምክር ቤት የቦታ ስያሜዎችን የማሻሻል እና የማስተካከል አንድ ወገን መብት (unilateral right) ሊኖረው ይገባል። አንድ ስያሜ አጸያፊ፣ በታሪክ ትክክል ያልሆነ ወይም ከከተማዋ ባህላዊ ቅርስ ጋር የማይጣጣም ከሆነ፣ ምክር ቤቱ ስያሜውን እንደገና ለመሰየም በማህበረሰብ የሚመራ ሂደት መጀመር አለበት። ይህ የመሰረዝ ተግባር ሳይሆን የማስተካከያ ፍትሕ (restorative justice) ነው፣ ከተማዋ የራሷን የቦታ ትረካ እንድትገልጽ ያስችላታል።

6.4. የስራ ቋንቋ፥ አማርኛ እና የእኩልነት መርህ

የቋንቋ ፖሊሲ እጅግ ስሜታዊ የሆነ ጉዳይ ሲሆን፣ ከማንነት እና ከፖለቲካ መገዛት ጋር የተያያዘ ነው። የአዲስ አበባ የስራ ቋንቋ በታሪክ አማርኛ ሲሆን፣ ለተለያዩ ህዝቦቿ እንደ መገናኛ ቋንቋ (lingua franca) አገልግሏል።

ያለውን ሁኔታ መጠበቅ (Preserving the Status Quo)፦ የከተማይቱ አስተዳደራዊ፣ ትምህርታዊ እና የዳኝነት ሥራዎች በአማርኛ በብቃት ይከናወናሉ። የከተማይቱ ምክር ቤት በይፋ አማርኛ የከተማዋ ዋና የስራ ቋንቋ ሆኖ እንዲቀጥል ማረጋገጥ አለበት። ይህ የዋና ከተማይቱን የቋንቋ ቀጣይነት ይጠብቃል እንዲሁም በአማርኛ የሚገናኙ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ነዋሪዎች ያለ እንቅፋት የመንግሥት አገልግሎት ማግኘታቸውን ያረጋግጣል።

የፖለቲካ ማነቆ አንቀጽ (The Political Manipulation Clause)፦ በሲቪል ማህበረሰብ ዘንድ ከፍተኛ ስጋት የሚፈጥረው የፌዴራል መንግሥት በሌሎች ክልሎች ላይ ተመሳሳይ ለውጥ ሳያደርግ፣ በ”ሁሉን አቀፍነት” ሽፋን ስር ተጨማሪ የስራ ቋንቋዎችን (እንደ አፋን ኦሮሞ) በአዲስ አበባ ላይ ብቻ የመጫን እድል ነው። የከተማዋ አቋም ግልጽ ነው፦ ተጨማሪ ቋንቋ በአዲስ አበባ ላይ ብቻ መጫን፣ ሌሎች ክልላዊ መንግሥታት ደግሞ አንድ አካባቢያዊ ቋንቋቸውን ብቻ ሲይዙ፣ አድልዎ እና የፖለቲካ ማነቆ ነው። እንዲህ ዓይነቱ አንድ ወገን መጫን ተቀባይነት የለውም ምክንያቱም፦

· በከተማዋ ቢሮክራሲ ላይ ሰው ሰራሽ የአስተዳደር ሸክም ይፈጥራል።

· የጎሳ ጥርጣሬን ይቀሰቅሳል እና የግዳጅ ውህደት ትረካን ያጠናክራል።

· በክልሎች መካከል ያለውን አግድም እኩልነት መርህ ይጥሳል።

የፌዴራል ሕግ ተጨማሪ የፌዴራል የስራ ቋንቋዎችን እውቅና ከሰጠ፣ አዲስ አበባ እንደ ራስ ገዝ ክልል እነዚህን ቋንቋዎች በፈቃደኝነት እና በደረጃ ልትቀበል ትችላለች። ይሁን እንጂ ይህ ውሳኔ በፌዴራል ውሳኔ ሳይሆን በአዲስ አበባ ከተማ ምክር ቤት ብቻ መደረግ አለበት።

6.5. ታሪካዊ ቅርስ ቦታዎች፥ የብሔራዊ ትውስታ ጠባቂዎች

አዲስ አበባ የኢትዮጵያ በጣም ታዋቂ የታሪክ እና የባህል ቅርስ ቦታዎች መኖሪያ ናት፤ ብሔራዊ ቤተ መንግሥት፣ የቅዱስ ሥላሴ ካቴድራል፣ የምኒልክ ቤተ መንግሥት፣ የኢትኖሎጂ ሙዚየም እና በርካታ ጥንታዊ አብያተ ክርስቲያናት እና መስጊዶችን ጨምሮ። እነዚህ ቦታዎች የአካባቢ ምልክቶች ብቻ አይደሉም፤ የኢትዮጵያ ብሔር የጋራ ትውስታ ናቸው።

የቅርስ አስተዳደር (The Governance of Heritage)፦ በአሁኑ ጊዜ፣ የእነዚህ ቦታዎች እድሳት፣ ጥገና እና የቱሪዝም አስተዳደር በተመለከተ ውሳኔዎች ብዙውን ጊዜ የሚደረጉት በፌዴራል ሚኒስቴሮች ወይም በኦሮሚያ ባህል እና ቱሪዝም ቢሮ ሲሆን፣ የከተማይቱን የራሷን አስተዳደር ይዘለላሉ።

የአስተዳደር ሥልጣን ጥያቄ (The Demand for Custodianship)፦ አዲስ አበባ እንደ ራስ ገዝ ክልል እውቅና ካገኘች በኋላ፣ በድንበሯ ውስጥ የሚገኙትን ሁሉንም ታሪካዊ ቅርስ ቦታዎች የማስተዳደር እና ውሳኔ የመስጠት ሥልጣን ለአዲስ አበባ ከተማ ምክር ቤት ባህል እና ቱሪዝም ክፍል መሰጠት አለበት። የከተማይቱ ምክር ቤት የሚከተሉትን ማድረግ አለበት፦

· የማዘጋጃ ቤት ቅርስ ጥበቃ ባለሥልጣን ማቋቋም።

· በእነዚህ ቦታዎች ከሚገኘው የቱሪዝም ገቢ (በአሁኑ ጊዜ ወደ ፌዴራል ገንዘብ የሚገባው) ቁጥጥር ማድረግ።

· የከተማ ልማት ፕሮጀክቶች እነዚህን ታሪካዊ አካባቢዎች እንዳያጠቁ ወይም እንዳያጠፉ ማረጋገጥ።

አዲስ አበባ የእነዚህ ብሔራዊ ውለታዎች አስተናጋጅ ናት። ነዋሪዎቿ ከእነዚህ ቦታዎች ጋር አብረው የመኖር ዕለታዊ ኃላፊነት ይይዛሉ፤ ስለዚህ እነሱ እነዚህን ቅርሶች ለማስተዳደር እጅግ ሕጋዊ አስተዳዳሪዎች ናቸው። ይህ መብት የቅርስ ጥበቃ ከከተማዋ የከተማ ፕላን እና ኢኮኖሚያዊ ቅድሚያዎች ጋር እንዲጣጣም ያረጋግጣል፣ እንጂ በከተማዋ ውስጥ በባዶ ቦታ ላይ እንደ ፌዴራል ፕሮጀክት አይታይም።

የመዋቅራዊ ጥያቄዎች ማጠቃለያ

ከላይ የተጠቀሱት ጥያቄዎች ከክልላዊ ደረጃ እና ከፊስካል ራስ ገዝነት እስከ ገለልተኛ የፖሊስ ኃይል፣ የቋንቋ እኩልነት እና የቅርስ አስተዳደር ድረስ አክራሪ የመገንጠል ሀሳቦች አይደሉም። እነዚህ የሕገ መንግሥታዊ ፌዴራሊዝም መሠረታዊ ቅድመ ሁኔታዎች ናቸው። የኢትዮጵያ ወቅታዊ የፌዴራል መዋቅር እንደ ትግራይ፣ አማራ፣ ኦሮሚያ እና ሲዳማ ላሉ ክልሎች እነዚህን መብቶች ይሰጣል። እነዚህን ለአዲስ አበባ መከልከል ማለት የከተማዋን ነዋሪዎች ለሌሎች አብረዋቸው ለሚኖሩ ዜጎች የሚሰጠውን ተመሳሳይ ክብር እና ራስን የመወሰን መብት መካድ ነው።

አዲሰ አበቤዎች በብሔራዊ ምክክር ተወካዮች ላይ የሚሰነዘረው ተቃውሞ የዚህ መዋቅራዊ መብት መከልከል ቀጥተኛ ውጤት ነው በለው ያምናሉ።አዲስ አበቤዎች ምክክሩን አይቃወሙም፤ እነሱ የሚቃወሙት መሠረታዊ መብቶቻቸው በተዛባ የህግ ሁኔታ ተጥሰው በሚቀርቡበት ውይይት ላይ ነው። ብሔራዊ ውይይቱ ዘላቂ ሰላም ለማምጣት ከፈለገ፣ በመጀመሪያ የዋና ከተማዋን ሕገ መንግሥታዊ ሁኔታ መፍታት አለበት ይላሉ ። ያ ከለሆነ ግን፣ በውይይቱ ላይ የሚደረስ ማንኛውም ስምምነት በአሸዋ ላይ የተገነባ ይሆናል፣ ሊወክላቸው በሚገባቸው ዜጎች ቸል ይባላል። እነዚህ መዋቅራዊ ጉዳዮች ከውይይቱ በፊትም ሆነ በኋላ ሳይሆን፣ በውይይቱ ማዕዘኑ ውስጥ፣ እንደ መጀመሪያው የእውነተኛ ብሔራዊ እርቅ አጀንዳ መፍታት አለባቸው።

መደምደሚያ

በአዲስ  አበባ ውክልና ዙሪያ በብሔራዊ ምክክር ላይ ያለው ውዝግብ ጥልቅ የሆነ የችግር ምልክት ነው፤ ይኸውም ያልተፈታው የከተማዋን ማንነት፣ የራስ ገዝ አስተዳደር እና በኢትዮጵያ ፌዴሬሽን ውስጥ ያላት ቦታ ጥያቄ ነው። በ1879 ዓ.ም የዘመናዊቷ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት “አዲስ አበባ” ተብላ የተመሠረተችው ከተማ፣ አሁን የተወዳዳሪ ብሔራዊ፣ ክልላዊ እና የህዝብ ጥያቄዎች ምልክት ሆናለች።

ብሔራዊ ምክክር ለፈውስ እና ለመግባባት መድረክ እንዲሆን ታስቦ ነበር። ነገር ግን ኮሚሽኑ የአዲስ አበባ ነዋሪዎችን መሠረታዊ ስጋቶች ለመፍታት ወደ ጎን በማድረግ እሄደበት ያለበት ሁኔታ እውነተኛ ድምጽ የሚዘጋበትን ሥርዓት ማስቀጠል ነው ብለው ያምናሉ ።ይህም በመሆኑ መፍትሄ ከመሆን ይልቅ ሌላ የክፍፍል ምንጭ የመሆን አደጋ ይዳርጋል። አዲሰ አቤቤዎች የታሪካዊቷን ዋና ከተማ ነዋሪዎችን ጨምሮ ብሔራዊ ውይይቱ ሁሉም ባለድርሻ አካላት ፦ ሁሉን አካታች፣ ግልጽ እና ሁሉም ኢትዮጵያውያን በእውነተኛ ተወካይ እንዲሆን ያስጠነቅቃል ከዚህ ውጪ የሚደረግ ውይይቱ ወይም ምክክር የአምባገነኖች መጨቆኛ መሳሪያ አድረጎ ይመለከታል እንጂ የዲሞክራሲ መፈትሔ አድረጎ  አይወሰድም ።

የአዲስ የቤቤዎች ህብረት  ለአሁኑ ተወካዮች የሚሰነዘረው ተቃውሞ ዋናው ምክናያት  የከተማዋን ነዋሪዎች ድምጻቸው እየተዘጋ፣ ስለነሱ የሚናገሩት ከሌላ ቦታ የመጡ እንደሆኑ ስለሚሰማቸው ነው።እንዲሁም  ሊወክሏቸው የተቋቋሙት ተቋማት በጭራሽ የአዲሰ አበባን ህዝብ ጥቅም እና መብት አያሰጠብቁም  ብለው ያምናሉ ። አዲሰ አቤቤዎች ግልጽነትን፣ እውነተኛ ሁሉን አቀፍነትን እና አዲስ አበባ የሁሉም ኢትዮጵያውያን ናት የሚለውን ሀሳብ እንደገና ማረጋገጥን ይጠይቃሉ ። 

__

የኤዲተሩ ማስታወሻ ፡ በነጻ አስተያየት መድረድ ላይ የሚወጡ ጽሁፎች የጸሃፊውን እንጂ የቦርከናን አቋም አያንጸባርቁም፡፡ 

የቴሌግራም ቻናላችን ይቀላቀሉ ፡ t.me/borkena 

ቦርከናን ለመደገፍ/ለማገዝ  :-  ይሄንን ይጫኑ 

የቦርከና ቻናልን ስብስክራይብ ለማድረግ እዚህ ይጫኑ

ፌስቡክ ገጻችንን ላይክ ያድርጉ ፡ Borkena
Ethiopian News–Borkena English
ኤክስ ፡ @zborkena